طنين (( تون )) صدا آن واقعيتي است كه باعث تفاوت بين صداي افراد شده و موجب شناسايي يك فرد خاص توسط صدايش مي شود ؛ در مورد سازها هم به همين صورت است ، يك ساز خاص را توسط طنين خاص صدايي كه توليد مي كند مي توانيم بشناسيم . وقتي كه تلفن زنگ مي زند ، گوشي را بر مي داريد و با رد و بدل شدن دو سه كلمه مثل (( الو ، سلام )) طرف مقابل را مي شناسيد ؛ اين طنين صداي آن شخص است كه براي او منحصر به فرد بوده و باعث شناسايي او شده است. يا اين كه راديو را روشن مي كنيد و قطعه اي موسيقي را مي شنويد . به محض اينكه دو سه نت موسيقي يا يك آهنگ كوتاه را شنيديد متوجه مي شويد سازي كه نواخته مي شود تار است يا سه تار ، ويولون است يا كمانچه ، يا مثلا"سنتور است يا قانون . تشخيص نوع ساز يا فردي كه صحبت مي كند يا آواز مي خواند بوسيله طنين صداي او صورت مي گيرد؛ به عبارت ديگر طنين صدا عاملي است كه به صداي انسان ها يا سازها شخصيت مي دهد .

 و اما چه عواملي طنين صدارا تعيين مي كنند ؟ طنين صداي يك ساز را نحوه تداخل امواج صوتي در درون آن ساز و خروج اين امواج از آن ساز تعيين مي كند. فاكتورهاي خاصي كه چگونگي تداخل امواج صوتي و خروج انها از ساز را تغيير مي دهند مي توانند طنين صداي ساز را نيز تغيير دهند. اين عوامل بسيار متعدد هستند . از جمله شكل كاسه ساز ،اندازه و ابعاد كاسه ساز ، چگونگي قرار گيري عوامل فرعي داخل كاسه ( مثل پل هاي سنتور ) ، سوراخها و منافذ روي صفحه ، خصوصيات فيزيكي چوب ساز خصوصا" كاسه آن ، كه خود شامل فاكتور هاي مختلفي مثل جنس چوب و الياف تشكيل دهنده آن ، نحوه قرار گيري الياف چوب در كاسه ساز ، ضخامت چوب و... مي باشد ؛ جنس سيم هاي ساز ، جنس مضراب يا آرشه ، نحوه قرارگيري و ابعاد ساير عوامل مثل خركها و گوشي ها . در مورد سازهاي دميدني مثل ني ، به جهت ساده تر بودن ساختار ساز ، عوامل ذكر شده محدودتر  هستند و شامل نوع چوب ني ، فواصل بندها ، قطر دروني و بيروني ساز و ضخامت آن و ساير عوامل فيزيكي مربوط به ساز مي باشند كه بر امواج صوتي ايجاد شونده در ساز و تداخل آنها به همديگر تأثير مي گذارند.، و در مورد سازهاي كوبه اي مثل دف و تنبك هم جنس پوست وچوب ساز و ... مطرح مي باشد.  عوامل ذكر شده هر يك مي توانند به نوعي امواج صوتي توليد شده در ساز و چگونگي تداخل انها با همديگر و در نتيجه امواج صوتي خارج شونده از ساز را تغيير دهند؛ بنابر اين بر طنين صداي ساز مؤثر هستند.

در مورد صداهاي انساني نيز وضعيت تقريبا"به همين صورت است . عوامل متعددي مثل ابعاد و شكل حنجره و خصوصا"تارهاي صوتي داخل آن ، ابعاد و شكل ساير عوامل موجود در سر راه خروج امواج صوتي از دهان مثل حلق ، استخوانهاي داخل جمجمه و مخاط پوشاننده آنها ، حفره دهان و عوامل مربوط به آن شامل زبان ، دندانها ، لبها و ... در ايجاد صداي هر شخص دخالت دارند كه پرداختن به جزئيات آنها از حوصله اين مقاله خارج است .

واما چه عواملي باعث مي شوند كه صدايي با طنين خاص به گوش انسان خوشايند بيايد؟

1 – نداشتن زنگ اضافي در صدا : حتما"صداي بعضي سازها را شنيده ايد كه يك زنگ اضافي در آنها هست . اين سازها موقعي كه نواخته ميشوند علي رغم اين كه در حين نواختن ساز ، نت هاي مختلف با

ارتفاع ( فركانس) هاي متفاوت از آنها خارج مي شود، ولي آن زنگ ( صدا ) اضافي در تمام طول آهنگ شنيده مي شود . صداي بعضي از انسانها هم داراي زنگ است كه معمولا"باعث خشونت و دورگه شدن صداي اين افراد مي شود و به قول عوام صداي آنها خش دارد.پس نداشتن زنگ اضافي يا خش يكي از عواملي است كه باعث خوشايند شدن صدا مي شود.

2 – شفافيت و باز بودن صدا : شفاف بودن صدا مثل شفاف بودن يك ظرف كريستالي است . حتما"ظروفي از جنس شيشه را ديده ايد كه ناخالصي هايي در ساختار آنها هست و رنگ آنها كاملا"باز نيست . هرچه ساختار ظرف فاقد تيرگي و رنگ آن بازتر باشد ارزشمند تر خواهد بود. حتما"صداي بعضي انسانها را هم شنيده ايد كه زنگ اضافي ندارند ، ولي به قول معروف تو دماغي است . انگار صداي ايشان اول در حفره بيني شان مي پيچد و بعد از دهانشان خارج مي شود. در مورد سازها هم همينطور است ؛ بعضي از سازها موقعي كه نواخته مي شوند صدايي گرفته و تو دماغي دارند. يكي از عواملي كه باعث دلپذير شدن صداي انسان يا ساز مي شود اين است كه صدا تو دماغي نبوده و كاملا"شفاف و باز باشد.

3 – گرم بودن صدا : شنيدن بعضي از صداها براي انسان انرژي بخش و شور انگيز است و اين احساس را القاء مي كند كه آن صدا با حرارت و شور و اشتياق ايجاد شده است ، در حالي كه بعضي از صداها القاء كننده سردي ، عدم رغبت و اشتياق يا برخورد بي احساس دو قطعه فلز به همديگر است. صداي پرشوري كه گرم باشد و احساس همدلي و همراهي را در انسان ايجاد كند ، صدايي است كه طنين مناسب تري دارد.  

ويژگيهاي ذكر شده در مورد طنين صدا حالت عام داشته و هم در مورد صداهاي انساني صدق مي كند و هم در مورد صداي سازها ، ولي صداي انسان خود با صداي ساز نيز قابل قياس است ؛ هر انساني كه صداي خوشايندي دارد، مثل اين است كه ساز خوش صدايي را هميشه همراه خود دارد. بسته به اين كه كيفيت صداي آن فرد چگونه باشد و از نظر ويژگيهاي سه گانه بلندي ، ارتفاع و طنين چه كيفيتي را دارا باشد، ارزش صداي او بيشتر يا كمتر خواهد بود.فردي كه صداي بسيار زيبايي دارد، مثل اين است كه هميشه تار يحيي يا سنتور ناظمي يا ويولون قنبري را همراه خود دارد و به تدريج كه كيفيت صدا افت مي كند شبيه به اين مي شود كه فرد ساز ارزان تري را با كيفيت صداي پايين تر همراه خود داشته باشد و آن را به صدا درآورد.ساز خوش صدا يك مصنوع ساخته بشر است كه هر نوازنده اي در صورت داشتن تمكن مالي مي تواند آن را تهيه كند و بنوازد ؛ ولي حنجره خوش صدا يك موهبت الهي و طبيعي است كه فقط در بعضي از افراد وجود دارد ، و در صورتي كه در فردي وجود نداشته باشد قابل خريد يا ساخت نمي باشد. بنابر اين صداي خوش انساني چيزي نيست كه قابل ساخت و يا زياد كردن باشد و هر كس كه چنين وسيله خوش صدايي را دارد بايد از آن استفاده كند و سعي كند تا آن را به نحو مناسب پرورش دهد و موسيقي را بياموزد تا بتواند از اين نعمت خدادادي خود استفاده كند*

دكتر احمد شهيدزاده ماهاني